Thời Đại Văn Minh - Khái Quát Ba Tư

Chư vị thành chủ thân mến,

Ba Tư là dân tộc có trình độ phát triển rất cao trong các nền văn minh cổ đại và có lịch sử từ rất xa xưa. Nhiều thế kỷ trước đây, vùng đất này đã từng bị rất nhiều thế lực từ khu vực Địa Trung Hải thống trị. Tuy nhiên, Ba Tư cũng đã nhanh chóng trở thành một quốc gia độc lập, khôi phục tự do và vinh quang cho dân tộc. Hôm nay, Ban Quản Trị Thời Đại Văn Minh gửi đến chư vị thành chủ những khái quát về đất nước Ba Tư - Đất nước của những câu chuyện cổ tích.

Khái Quát Lịch Sử

Đế quốc Ba Tư là một đế quốc tại Cao nguyên Iran và các khu vực xung quanh. Đế quốc Ba Tư là một loạt các đế quốc trong lịch sử cai trị vùng Cao nguyên Iran (Irān - “Đất của các chủng tộc Aryan”). Theo một số quyển sử do người Âu viết, đế quốc này bắt nguồn từ hai vương quốc Parsua và Parshumash do nhà Achaemenes (690-328 trước Công nguyên) trị vì. Nhà Achaemenes thuộc sắc tộc Ba Tư của người Aryan xuất phát từ khu vực tỉnh Pars của Iran ngày nay.

Tuy nhiên, một số người có tư tưởng “Đại dân tộc Iran”, liệt một số triều đại người ngoại quốc vào lịch sử Iran. Theo cách nhìn này đế quốc Ba Tư được khởi đầu với những người Media, sau khi họ cùng với người Babylonia tiêu diệt đế quốc Assyria, và khởi lập đế quốc Media. Năm 551 TCN, Cyrus Đại đế (559 TCN - 529 TCN) thôn tính được Đế quốc Media và biến vương quốc nhà Achaemenes thành đế quốc. Thời đó, còn rất nhiều vương quốc nhỏ, cương thổ gồm một hay vài thị trấn với chút ít đất chung quanh. Cyrus Đại đế chia đế quốc của ông thành 20 tỉnh (tiếng Ba Tư là xšaθra - Anh hóa là satrapy), mỗi tỉnh gồm nhiều tiểu vương quốc. Quan tổng đốc mỗi tỉnh gọi là xšaθrapāvā (pāvā = người bảo vệ), phiên âm tiếng Anh là satrap, phiên âm tiếng Pháp là satrape.

Do sự hiện hữu của nhiều tiểu vương đó, các hoàng đế Ba Tư cổ thường xưng hiệu là shahanshah, tức là “Vua của các vua” (tiếng Ba Tưshah có nghĩa là vua). Danh hiệu này còn đuợc dùng bởi vua Muhammad Reza Pahlavi (1941 - 1979), vào thế kỷ 20.

Tuy nhiên, với thời gian, số tiểu vương quốc trong lãnh thổ ngày càng ít đi. Danh hiệu shahanshah chỉ nhắc lại truyền thống nhiều hơn là có thực chất.

Các Thời Kỳ Lịch Sử

Như phần lớn các đế chế khác, ngôi hoàng đế được truyền từ cha sang con trai. Các thời kỳ được coi là thuộc đế chế Ba Tư gồm có:

Đế quốc Ba Tư
Tên thời kỳ	Niên đại
Đế quốc Media	(728 TCN - 550 TCN)
Nhà Achaemenes	(551 TCN - 328 TCN)
Thuộc Macedonia	(330 TCN - 310 TCN)
Nhà Seleuko	(312 TCN - 63 TCN)
Nhà Arsaces	(250 TCN - 226)
Nhà Sassanid	(226 - 651)
Thuộc Ả Rập	(651 - 821)
Các triều đại êmia tự chủ	(821 - 1094)
Thuộc Thổ Nhĩ Kỳ	(1027 - 1239)
Thuộc Mông Cổ	(1255 - 1500)
Nhà Safavid	(1500 - 1722)
Nhà Afshar	(1736 - 1796)
Nhà Zand	(1750 - 1794)
Nhà Qajar	(1781 - 1925)

Trong suốt chiều dài của Lịch sử Iran, thời gian hiện hữu của các triều đại thuộc đế chế Ba Tư cộng chung được khoảng 1500 năm.

Đời nhà Achaemenes, Ba Tư là nước lớn nhất thế giới. Diện tích của đế quốc này đạt đến cao điểm khoảng 7.500.000 km² dưới triềuDarius Đại đế (522 TCN - 485 TCN). Ba Tư cũng là đế quốc đầu tiên trong lịch sử có lãnh thổ trải rộng trên ba châu Á, Âu, Phi.

Nền văn minh Ba Tư

Ba Tư là dân tộc có trình độ phát triển rất cao trong các nền văn minh cổ đại và có lịch sử từ rất xa xưa. Nhiều thế kỷ trước đây, vùng đất này đã từng bị rất nhiều

Phạm vi thống trị của Ba Tư cổ và Iran hiện nay gần như là một. Trên thực tế, Ba Tư chỉ là một bộ lạc hùng mạnh phía Tây Nam Iran cổ đại. Sau khi bộ lạc Ba Tư thống trị hết các bộ lạc còn lại của Iran đã xây dựng nên một quốc gia hùng mạnh, dần dần được các nước láng giềng gọi là “Đế quốc Ba Tư”. Sau đó “Ba Tư” cũng trở thành tên gọi khác của toàn Iran. do đó văn minh của Iran cổ đại cũng được gọi là văn minh Ba Tư. Nhưng người Iran quen tự gọi mình là người Aryan hơn. Nghĩa của từ “Iran” tức là “đất nước của người Aryan”. Tên gọi này so với tên “Ba Tư” càng phản ánh rõ lịch sử đa dân tộc, đa văn hóa của Iran hơn.

Năm 2000 trước công nguyên, các bộ lạc sinh sống ở cao nguyên Iran và lưu vực sông Ấn kết hợp thành một liên minh bộ lạc, họ nói chung một thứ tiếng Iran cổ, giữa họ có các phong tục gần giống nhau. Lịch sử thường gọi là bộ lạc Aryan và người Aryan (người Aryan chỉ có nghĩa về mặt ngôn ngữ học, xã hội học, không phải là một chủng tộc). Người Aryan đã bắt đầu bỏ tính chất di chuyển của bộ lạc du mục, có cuộc sống định cư tương đối vững chắc và sản sinh ra một số chế độ tông pháp vào thời kỳ cuối của xã hội nguyên thủy.

Khoảng thế kỷ X ~ VIII trước công nguyên, các chi hệ của người Aryan là– bộ lạc Media và Ba Tư lần lượt di cư từ các khu vực lân cận đến cao nguyên Iran, và dần dần trở nên lớn mạnh. Theo truyền thuyết dân gian Iran, cuối thế kỷ VIII đến giữa thế kỷ VI trước công nguyên, bộ lạc Media xây dựng vương quốc trước, trở thành nước đầu tiên do một bộ lạc xây dựng nói tiếng Iran trong lịch sử Iran.

Thời kỳ cuối của vương triều Media, người Ba Tư lấy phía Tây Nam cao nguyên Iran làm trung tâm, dần dần chiếm một địa vị hùng mạnh. Đến năm 550 trước công nguyên Ba Tư đã chinh phục Media. Sau khi thôn tính các bộ lạc xung quanh và vương quốc Babylon, vua Cyrus của Ba Tư (còn được dịch là “Darius”) xây dựng nên một vương quốc hùng mạnh, chính là đế quốc Ba Tư.

Ba Tư dùng kỵ binh là chính, thiên về tấn công. Tinh thần bất khuất chính là yếu tổ khiến cho quân đội Ba Tư được kính nể. Chi phí phát triển quân đội ban đầu khá cao và có sức tấn công rất cao.

Tuy nhiên tính kỷ luật rất kém, dẫn đến tốc độ hành quân và sức phòng thủ của họ kém.

Các danh thành của Ba Tư:

Thủ đô Babylon:

Babylon nằm ở đồng bằng Mesopotamia. “Mesopotamia” trong Kinh Thánh còn gọi là “Vườn Địa Đàng”. Trên đồng bằng này, Babylon đã phát triển thành phố đầu tiên trên thế giới, công bố bộ luật đầu tiên và là cái nôi văn minh của phương Tây.

Tứ đại danh thành:

Baghdad: Danh thành văn hóa lịch sử thế giới của Hồi giáo. Tên gọi bắt nguồn từ tiếng Ba Tư, có hàm ý là “Phần thưởng của Thần”. Baghdad là trung tâm văn hóa, thương mại quan trọng của khu vực Trung Đông rộng lớn, cùng với kinh thành Trường An của Trung Thổ thời Đường, thủ đô Constantinople của đế quốc Byzantine, được mệnh danh là Tam đại danh thành của thế giới lúc bấy giờ.

Tehran: Là một thành phố tọa lạc dưới chân dãy núi Alborz. Ba phía ngoại thành Đông, Tây, Bắc được bao bọc bởi dãy núi Alborz và đồi núi hình vòng cung. Chữ “Tehran” trong tiếng Ba Tư cổ có nghĩa là “dưới chân núi”.

Kerman: Nằm ở phía Đông Nam núi Kehalude. Ngoại thành có một cánh đồng và vườn hoa lớn, nguồn nước dựa vào giếng Canale. Bắt đầu xây dựng vào thế kỷ III, Kerman trở thành trung tâm thương mại của Vịnh Ba Tư, Khorasan và Markram.

Kabul: Nằm ở chân núi phía Nam núi Hindu Kush, bốn bề được núi bao bọc, địa hình hiểm trở và có lịch sử lâu đời. Kabul là một thành trấn quan trọng trên “Con đường tơ lụa” nổi tiếng thông thương giữa phương Đông và phương Tây. Nơi đây cũng là một trung tâm giao lưu văn hóa giữa phương Đông và phương Tây.

Kiến Trúc:

Loại hình chính của kiến trúc cổ điển Ba Tư là các đền thờ Hồi giáo và cung điện. Kiến trúc Ba Tư thể hiện nét độc đáo trên các mái vòm hoành tráng. Kiến trúc mái vòm dễ dàng được tìm thấy từ khu chợ đến các đền thờ. Người ta phân biệt các mái vòm thông qua độ cao, nội dung trang trí, hình dáng và độ tròn của khung vòm. Mặt bên ngoài của mái vòm thường được trang trí bằng đá ghép mosaic, tạo góc nhìn huyền bí. Kiến trúc này tận dụng rất nhiều biểu tượng hình học.

Đền thờ Goharshad, Thành phố Mashad

Người Ba Tư là những người đầu tiên sử dụng toán học, thiên văn học và hình học vào xây dựng. Kiến trúc Ba Tư ảnh hưởng sâu sắc đến kiến trúc của nhiều nền văn minh cổ đại, từ Syria đến phía Bắc Ấn Độ và biên giới Trung Quốc.

Thành Arg - e Bam được xây dựng vào năm 500 trước công nguyên

Nghệ thuật dệt thảm ở Ba Tư xuất phát từ văn hóa và phong tục của người dân cũng như tình cảm của họ. Những người thợ dệt hòa trộn các họa tiết trang nhã với vô số màu sắc, tràn ngập hoa cỏ và chim thú.